Kaynak İşlerinde İş Sağlığı Ve Güvenliği

image

Endüstride hem tamir hem de dolgu malzemesi olmasının yanı sıra üretim yöntemi olarak da kullanılan kaynak; iki aynı metalin ya da ergime sıcaklıkları birbirine yakın iki farklı metalin ısı veya basınç yardımıyla ya da her ikisi birden kullanılarak yapılan birleştirme işlemidir. Bu birleştirme işleminde ilave malzeme kullanıldığı gibi, ilave malzemenin kullanılmadığı kaynak türleri de vardır. Diğer bir deyişle kaynak; birleştirme işleminin yapılacağı parçaların temas yüzeylerinin ergime sıcaklığına kadar ısıtılarak birbirine birleştirilmesi ya da benzer ergimiş haldeki malzemenin dolgu yapılarak uygulandığı birleştirme işlemidir.

İnsanlık tarihinin kaynak ile tanışması binlerce yıl önceye dayanmaktadır. Birleştirilmek istenen yüzeyler birbiri üst üste bindirilerek ısıtılmanın devamındaki dövme işlemiyle metaller birbirine bağlanmıştır. Yüzyıl önceye kadar sadece demircilerin kullandığı metalleri ısıtma ve dövme işlemi, birinci ve ikinci dünya savaşlarından yeni çıkmış,  sanayide atılım yapmak isteyen ülkeler için ucuz, kolay ve sağlam olması nedeniyle tercih sebebi olmuş ve sanayide birçok yerde kullanılmıştır. Tercih edilmesinin çokluğu, kaynak işlerinden beklentileri arttırmış bunun sonucu olarak da birçok kaynak türü uygulanmaktadır.  Aşağıda kaynak türlerine örnekler verilmiştir.

Kaynağın en basit tamir işinden, en ağır sanayiye kadar her alanda kullanılmasının getirdiği avantajların yanında, gözle görünen zararları olduğu gibi kaynak işlemleri nedenli olduğu düşünülen rahatsızlıklarda gözlenmiştir. Kaynak işlemlerinde çalışanlar tehlikelerle karşı karşıya kaldığı gibi buna ilave olarak çevrede bu tehlikelerden etkilenmektedir. Bu tehlikeleri gaz ve duman gibi hava kirleticiler, kaynak esnasında ortaya çıkan zararlı ışınlar, çalışma ortamında ortaya çıkan gürültü, elektrikle çalışma kaynaklı tehlikeler, yüksek sıcaklıklara maruz kalma, endüstriyel gazlar ve basınçlı gaz tüplerinin yol açacağı tehlikeler ve kaynak yapılan ekipman ve ortamdan kaynaklanan tehlikeler şeklinde sıralayabiliriz. Bu kolay ve ucuz olan birleştirme yönteminde gerekli iş güvenliği önlemleri alınmadığında, kısa ve uzun vadede çalışanlarda geçici veya kalıcı rahatsızlar görülecektir. Her ne kadar ülkemizde bu iş kolunda gerçekleşen kazaların verileri henüz yeterli olmasa da, HSE (HealthandSafetyExecutive) kayıtlarına göre İngiltere'de her yıl kaynakçılara ilişkin 1000'in üzerinde iş kazası rapor edilmekte ve bunların yaklaşık 300 kadarı kırılma ve ampütasyon ile sonuçlanmaktadır. Bu kazaların arasında ön plana çıkanlar ise; elle taşımaya ilişkin kazalar, kayma düşme ve sıkışma kazaları ve son olarak da hareket eden veya düşen nesnelerin çarpması sonucu ortaya çıkan kazalardır.

Kaynak işleminin yukarıda belirtildiği gibi birçok zararının olması, bu çok kullanılan yönteme karşı önlem almanın hassasiyetini göstermektedir. Kaynak işlerinde önlem denildiğinde ilk akla gelen ve temel iş güvenliği tedbiri olarak tehlikeyi kaynağında önleme kadına ilk çözüm kişisel koruyuculardır. Ancak bu önlem yalnız başına yetersizdir zira kaynak esnasında gerek etrafta çalışan diğer işçiler gerekse çevrenin de kaynak işlerinden kaynaklanan riskler altında olmasından dolayı sadece kişisel koruyucularla değil toplu koruma yöntemlerinin gerekliliği tartışılmaz bir gerçektir.

Uygulanan her kaynak türünün kendine özgü risk ve tehlikeleri mevcuttur. Bu sebepledir ki iş güvenliğinin başlangıç noktası olan eğitim ile çalışanların kaynak işlerinde maruz kalacakları risk ve tehlikeler hakkında bilgilendirilmeleri gerekmektedir. Buna ek olarak iş güvenliği konusunda sadece birey kendini değil etrafında çalışanları da tehlikeye atabileceğini düşünerek kaynakçının sıradan biri değil gerekli gözlemler yapıldıktan sonra yeterli niteliklere sahip kişinin seçilmesine dikkat edilmelidir. Kaynak işlerinde iş güvenliği önlemlerinden bahsedildiğinde ilk akla gelenler, kaynakçının yanmaz eldiven, deri iş önlüğü, tozluklar gibi uygun iş elbisesi ile donatılmış olmasıdır. Ancak sadece bu önlemler yeterli olmayacaktır. İlave alınacak diğer tedbirler 4857 sayılı kanun çerçevesinde belirtilmiş olup diğer önlemlerle beraber konunun devamında sıralanmıştır.

Kaynak işlerinde ortaya çıkan riskleri inceleyecek olursak;

Elektrik Çapma Riski

Kaynak işlerinde gerek soyulmuş veya yıpranmış kablolara gerekse kaynak ekipmanlarına dokunarak çarpılma riski vardır.

Kaynak İşlerinde Isı Kaynaklarıyla Ortaya Çıkan Riskler

Kaynak esnasında sıçrayan kıvılcımlar ve kaynak işleminin hemen devamında sıcak parçaların tutulması ve dokunulması sonucu yanma riski vardır. Buna ilave olarak arkta meydana gelen radyasyon ışınları (ultraviyole ışını) sebebiyle radyasyon yanıklarının oluşma riski vardır.

Yangın ve Patlama Riski

Kaynak işlerinde veya kesme işlemlerinde yakıcı gaz olarak oksijen ve yanıcı gaz olarak asetilen, hidrojen, propan ve benzerleri kullanılmaktadır. Bu gazların basınçlı kaplar içine konması sebebiyle darbeyle patlama, yeterli şartlar olduğunda da parlama ve yanma riski vardır.

Kaynak İşleminde Ortaya Çıkan Duman Ve Gaz Kaynaklı Riskler

Kaynak işleminde yakıcı ve yanıcı gazların yanması sonucu ortaya çıkan gazlara ilave olarak gerek metal yanması sonuçlu çıkan gazlar gerekse kaynak yapılan malzemenin veya yüzeyindeki kaplamaların yanması sonucu ortaya çıkan gazlar çalışanlar için tehlike oluşturmaktadırlar.

Kaynak İşleminde Oluşan Işınların Oluşturduğu Riskler

İşlem sırasında sadece gözler her çeşit ışın ve ısının etkisinde olamayacaktır. Bu etki tüm vucüd için geçerlidir. İlave olarak da bu riskler yalnızca kaynakçılar için değil, etrafta bulunan herkes için geçerlidir.

Yukarıda sıralanan risklere karşın alınacak tedbirler bir sonraki sayıda açıklanacaktır.

Bir önceki sayıda kaynak işlerinde karşılaşılan riskler sıralanmıştır. Bu sayıda mevcut tehlikelere ve risklere karşı alınacak iş güvenliği önlemleri bu sayıda açıklanmıştır.

Elektrik Çapma Riskine Karşı Önleyici Tedbirler

  • Tüm kurulum, çalıştırma, bakım ve tamir işlemleri yalnızca deneyimli ve nitelikli elemanlar tarafından gerçekleştirilmelidir.
  • Kaynak işleminde kullanılacak ekipmanların kurulumu, çalıştırılması ve bakım işleminden önce kullanım kılavuzu dikkatlice okunmalıdır.
  • Tüm kurulum, çalıştırma, bakım ve tamir işlemleri yalnızca deneyimli ve nitelikli elemanlar tarafından gerçekleştirilmelidir.
  • Kaynak makinasının çalışması esnasında elektrik ileten parçalara dokunulmamalıdır.
  • Kuru ve izole edilmiş eldivenler ve koruyucu elbiseler giyilmelidir.
  • İş parçasından ve yerden gelebilecek elektrikten korunmak için kauçuk(lastik) tabanlı ayakkabılar giyilmeli veya kuru, yalıtkan bir altlık üzerinde durulmalıdır.
  • Yıpranmış, zarar görmüş, çok küçük çaplı veya birbirine eklenmiş kablolar ve kaynak torç veya pense kabloları kullanılmamalıdır.
  • Tamamıyla izole edilmiş (pensler) kullanılmalıdır.
  • Kauçuk (lastik) tabanlı ayakkabılar giyilmeli veya kuru, yalıtkan bir altlık üzerinde durulmalıdır.
  • Kaynak ve kesme şartlarına bağlı olarak uygun boşta çalışma gerilimine sahip kaynak ve kesme makinası kullanılmalıdır.
  • Tüm elektrik bağlantılarının sağlam, temiz ve kuru olduğundan emin olunmalıdır.
  • İş elektrik devresiyle temasta iken elektrik yüklü bir elektroda dokunulmamalıdır.
  • Kullanılmayan tüm kaynak makinaları kapatılmalıdır. Kullanılmayan veya arızalı makinaların güç üreteci kapatılmalıdır.
  • Şartlar gerektiriyorsa iş parçasına toprak hattı bağlanmalıdır.
  • Kapalı alanlarda veya su veya terden dolayı elektriksel tehlikelerin olduğu bölgelerde, örneğin su altı kaynağında, uzaktan kontrollü ve bir gerilim düşürücülü ekipman olmaksızın alternatif akım kaynak makinalarıyla kaynak yapılmamalıdır. DC kaynak makinaları kullanılmalıdır.
  • Yıpranmış, zarar görmüş, çok küçük çaplı veya birbirine eklenmiş kablolar ve kaynak torç veya pense kabloları kullanılmamalıdır.
  • Şartlar gerektiriyorsa iş parçasına toprak hattı bağlanmalıdır.

Kaynak İşlerinde Isı Kaynaklarıyla Ortaya Çıkan Risklere Karşı Alınacak Tedbirler

  • Kaynak esnasında ısı kaynağındaki sıcaklık 5000ºC ile 5500ºC arasında kadar çıkmaktadır. Dolayısıyla kaynak esnasında elektrot tutucu, torcun uç kısmı gibi kaynak veya kesme işlemi yapılan parçalara herhangi bir nedenle dokunulması gerektiği durumlarda her zaman izolasyonlu eldivenler kullanılmalı veya soğuması için bir süre beklendikten sonra dokunulmalıdır.
  • Yanmanın önlenmesi için arkla vücudun teması önlenmelidir.
  • Üzerinde yağ, gres yağı, solvent gibi yanıcı madde olmayan deri eldivenler kullanılmalıdır.
  • İçine sıcak metal ve diğer sıçrayan şeylerin girmemesi için herhangi bir yerinde katlama olmayan, cepleri kapalı pantolon ve gömlek giyilmelidir.
  • Uzun çizme veya deri tozluklara sahip ateşe dirençli botlar giyilmelidir.
  • Yüzü, boynu ve kulakları koruyan uygun bir başlık giyilmelidir.
  • Kapalı alanlarda veya baş seviyesinin üzerinde yapılan tavan kaynaklarında ve kesme işlemlerinde kulak içerisine kıvılcım ve sıçrayan parçacıkların girmesini engellemek için ateşe dirençli kulak tıkaçları veya kulaklıklar kullanılmalıdır.
  • Çalışma alanı, metal levhalar veya ateşe dirençli perdeler ile çevrilerek yangına güvenli bölge oluşturulmalıdır. Ayrıca çalışma alanın tabanı da çimento veya ateşe dirençli bir malzemeyle izole edilmelidir. Tabandaki çatlakların içine çapak ve sıcak metalin girmesine karşı önlem alınmalıdır.
  • Bazı durumlarda (yanıcı ve patlayıcı alanların kaynağında) kaynak yapan kişiyi bir kişinin izlemesi gereklidir.
  • Çalışma yerinde yangına karşı yangın alarmı ve söndürme cihazları bulunmalıdır.
  • Buna ilave olarak direnç kaynağında güçlü manyetik alan oluştuğundan, kalp pili olanların hem kaynak yapmamaları, hem de kaynak sırasında kaynak işlemi sırasında etrafta bulunmamaları gereklidir.

Yangın ve Patlama Riskine Karşı Alınacak Tedbirler

  • Tüpler cinslerine göre ayrı ayrı depolanmalıdır.
  • Depolarda ateş yasağı uygulanmalıdır.
  • Tüpler güneşin dik ışınlarından ve yağmurdan korunmalıdır.
  • Tüplerin devrilmemesi için tedbir alınmalıdır.
  • Depolar etrafı çevrilmeli, üstü hafif çatılı olmalıdır.
  • Uygun havalandırması olmalıdır.
  • Yangına karşı tedbir alınmalıdır.
  • Tüm tank ve tüpler uygun regülatörlere sahip olmalıdır.
  • Basınç regülatörleri kullanılan gaz için dizayn edilmiş olmalıdır.
  • Gaz sızıntısı olduğu tespit edilen kullanılabilir tüpler kullanımdan alınmalı, açık havaya götürülmeli ve yakınına ikaz işaretleri konulmalıdır.
  • Hortumların kullanım yerine monte edilmesinde bağlantıya uygun kelepçeler kullanılmalıdır.
  • Tüpler dik olarak muhafaza edilmeli ve yere düşmesini engelleyecek tedbirler alınmalıdır. Bunun için tüp zincirlerle bir duvara veya tüpün taşındığı arabaya sabitlenmelidir.
  • Tüpler veya tanklar darbeye, çarpmaya maruz bırakılmamalıdır.
  • Tüpler veya tanklar özel taşıma araçlarıyla taşınmalıdır.
  • Gaz tank ve tüpleriyle gaz nakleden hatlar, normların belirttiği renklerle boyanmalıdır.

                            Örneğin: Asetilen= Sarı, Oksijen= Mavi, Hidrojen= Kırmızı, Azot= Yeşil

  • Oksijen ve yanıcı gaz tüpleri ısı ve gün ışığından uzak olacak şekilde ayrı ayrı olarak, havalandırması iyi olan kuru bir yerde tutulmalıdır. Yangın tehlikesine karşı tüpler yağ, boya ve solvent gibi kolayca yanabilecek malzemelerden uzakta olmalıdır.
  • Gaz tüplerinin basınç emniyet valfleri, hortumlar ve hortum bağlantı elemanları düzenli olarak kaynak veya kesme işleminden önce ve işlem esnasında kontrol edilmelidir.
  • Hamlaç düzenli aralıklarla temizlenmelidir ve iyi şartlarda tutulmalıdır.
  • Oksijen tüplerine ve cihazlarına yağlı el veya eldivenlerle dokunulmamalıdır.
  • Yanmakta olan bir tüp veya tankın valfi hiçbir zaman kapatılmamalıdır.
  • Tüp veya gaz tankı yangınında söndürme işlemi uygun bir gaz söndürücü ile yapılırken, tüp veya tank aynı zamanda soğutulmamalıdır. Tüp veya tank sıcaklığı belli bir değere düştükten sonra söndürme işlemine son verilmeli ve gaz valfi kaynatılmalıdır.
  • Tüplerin valfleri yalnızca el yardımı ile açılmalıdır, çekiç, İngiliz anahtarı vb. aletler kullanılmamalıdır.
  • Tüpler kaynak ve kesme işlemlerinden gelebilecek kıvılcım, sıcak cüruf veya alevin etkisinin ulaşmayacağı mesafede tutulmalıdır. Eğer bu yapılamaz ise tüpleri korumak için ateşe (aleve) dirençli kalkanlar kullanılmalıdır.
  • Gaz kaynağında oluşabilecek gazın geri tepmesine karşı asetilen hattı sulu güvenlik tertibatına sahip olmalıdır.
  • Geri tepmeyi önlemek için gaz hatlarında check valfler de kullanılabilir.
  • Tüpler çalışma öncesi yavaş yavaş açılmalıdır. Önce yanıcı gaz (Asetilen veya LPG) açılmalıdır.
  • Tüpler bir başka alana taşınmadan önce tüpün üstünde bulunan valf koruma başlığı takılmalıdır. Bu valf sistemini çarpmalara ve ortamdaki damlalara karşı tüpü koruyacaktır.
  • Ayrıca regülatörlerdeki ve hortumlardaki basınç serbest bırakılmalıdır. Tüpler kesinlikle valf koruma başlığından kaldırılarak bir yere taşınmamalıdır.
  • Boş tüplerden meydana gelecek artık gaz sızıntılarını önlemek için valfler kapatılmalıdır.

Kaynak İşleminde Ortaya Çıkan Duman Ve Gazlara Karşı Alınacak Tedbirler

  • Öncelikle kişinin başını dumandan koruması için kaynak maskesi kullanmalı ve dumanı solumamalıdır. Kaynakta oluşan duman kaynakçının solunum organına (burnuna) gelmeden kaynak yerinden uzaklaşmalı veya uzaklaştırılmalıdır.
  • Kaynak bölgesinde ve genel çalışma alanında yeterli havalandırma sağlanarak kaynak buharı ve gazları solunması önlenmelidir. Bu nedenle kapalı alanlarda yapılan kaynak ve kesme işlemlerinde yeterli çalışma alanı sağlanmalı (aynı zamanda bu alanın yeterli yüksekliğe sahip olması gerekir) ve bu alanda yeterli havalandırma sistemleri kullanılmalıdır.
  • Kaynak dikişlerinin tahribatsız muayenesinde kullanılan kimyasalların zehirleyici ve diğer uzuvlara zarar verici etkilerine karşı koruma önlemleri alınmalıdır.
  • Eğer havalandırma yetersiz ise maruz kalınacak miktar ölçülmeli ve izin verilen miktarlara göre karşılaştırma yapılarak karar verilmelidir. Bu gibi durumlarda pratik çözümler üretilmeli örneğin uygun bir solunum cihazı kullanılmalıdır.

Kaynak İşleminde Oluşan Işınlara Karşı Alınacak Tedbirler

  • Gözler tüm kaynak işlemlerinde her türlü radyasyona ve ısıya karşı muhakkak korunmalıdır.
  • En iyi korunma için yüz koruyucu maskeler veya kasklar ve koruyucu gözlükler kullanılmalıdır. Kaynak kaskları, gözlükleri ve diğer göz koruyucu maskeleri kesme ve kaynak işlemlerinde gözlerin korunması için özel filtreli gözlük camlarına sahip olmalıdır. (yapılan kaynağa göre uygun numaradaki gözlük camı)
  • Uygun eldiven ve elbiseler giyilerek radyasyondan korunulmalıdır.
  • Kaynak arkından yansıyarak yayılan ışınlara karşı da diğer kişiler uyarılmalı ve buna uygun önlem alınmalıdır. Bunun için ekranlar, perdeler kullanılmalı veya çalışma yeri diğer çalışanlardan uygun bir mesafede olmalıdır.
  • Sonuç

Her alandaki iş güvenliği önlemleri için de öncelik olan eğitim; kaynak işlerindeki alınacak iş güvenliği önlemlerinde de aynı önceliğe sahiptir. Zira kaynak işlemlerinin kolay olması ve birçok insanın eğitim almadan yapılabilecek basit iş olarak görmesi kaynak işlerinde kazalara en büyük davetiyedir. Bunu da göz önünde bulundurarak kaynak işlerinde çalışacakların eğitimine önem verilmelidir. Rekabetin büyük olduğu sanayide risk ve tehlikelerden dolayı, ucuz ve kolay olan kaynak işleminin kullanılmaması düşünülemez. Dolayısıyla ucuz ve kolay olan bu üretim metodunu, gerekli önlemleri alarak mevcut riskleri ortadan kaldırarak veya kabul edilebilir seviyelere çekerek üreten, güçlü ülkeler arasındaki yerimizi almamız gereklidir. İş güvenliği anlamında kendini güvende hisseden çalışanlardan ülke ekonomisi için daha çok verim alınacağı unutulmamalıdır.

İş kazasız günler dileğiyle.

Kaynaklar

Fatih KAHRAMAN, Kutlay SEVER Arş.Gör., Süleyman KARADENİZ Prof.Dr., Dokuz Eylül Üniv. Müh.Mim.Fak.Makina Mühendisliği Bölümü “Kaynaklı İmalatta İnsan Sağlığı” konulu makale

H. İşsever, Sürekli Kaynak Dumanına Kalmanın Solunum Fonksiyon Testleri Üzerine Kronik Etkileri (Klinik Gelişim - İstanbul Tabip Odası Cilt 10 Sayı 11-12 Kasım 1997)

OSHA (OccupationalSafety&Healt Administration U.S. Departmant of Labor) Regulations (Standarts – 29 CFR) Gasweldingandcutting – 1926.350

OSHA (OccupationalSafety&Healt Administration U.S. Departmant of Labor) Regulations (Standarts – 29 CFR) Vanaationandprotection in welding, cutting, andheating – 1926.353

OSHA (OccupationalSafety&Healt Administration U.S. Departmant of Labor) Regulations (Standarts – 29 CFR) Fire prevention – 1926.352

OSHA (OccupationalSafety&Healt Administration U.S. Departmant of Labor) Regulations (Standarts – 29 CFR) Welding, cutting, andheating in way of preservativecoatings – 1926.354

H.ORHUN, İş yerinde fiziksel etkenler, İş Hekimliği ders notları – Türk Tabipler Birliği Ankara Ocak, 1993

S. ANIK Prof.Dr., “Kaynak Tekniği” (cilt 1) İTÜ Yayınları

G.YILMAZ;"İş Güvenliğine Genel Bakış", Mühendis ve Makine Dergisi Sayı 224NEDERMAN Emiş kolları, kaynağında yakalayın: Dumana, toza ve gazlara karşı komple çözüm (HAVAK ltd.)

H. C. Hüseyin; ‘’Kaynak İşlerinde Güvenlik’’,  MMO Kocaeli Şubesi İş Güvenliği Komisyonu söyleşileri